Tato, zrób mi statek...

Tato, zrób mi statek…

W głowie każdego z nas latami tkwią pewne obrazy, mające swoje źródło w dzieciństwie. Niektóre z nich są delikatne, pastelowe, ciepłe, inne jaskrawe, a jeszcze inne kreślone grubą kreską czarnego tuszu. Pojawiają się przed naszymi oczami w trudnych chwilach, czasem inspirują. Dla głównej bohaterki sztuki Mileny Marković takim wspomnieniem-symbolem jest papierowy statek wykonany ręką taty. Statek dla popsutych zabawek, których nie da się już uratować. Odwiezie misia bez oka do kochającej mamy i lalkę bez głowy do księcia z bajki. Stojąca na brzegu, płacząca dziewczynka pomacha im na pożegnanie i uwierzy, że przynajmniej one mają gdzieś bezpieczną przystań…

Wydawać by się mogło, że Milena Marković, choć należy do grona najbardziej obiecujących autorów młodego pokolenia pochodzących z krajów byłego Bloku Wschodniego, w swoim Statku dla lalek prochu nie wymyśliła. Podobnych historii w literaturze światowej od dawna mamy na pęczki. Spektakularny upadek jednostki przy jednoczesnym jej wzrastaniu jako artysty to popularny motyw, od lat z powodzeniem realizowany w twórczości epickiej i dramatycznej. Tekst Marković mówi do widza ogranymi truizmami: traumatyczne wydarzenia z okresu dzieciństwa determinują dorosłe życie człowieka, przede wszystkim jego relacje uczuciowe, a w parze z samorodnym talentem artystycznym zawsze musi iść patologicznie odmienna konstrukcja psychiczna,  objawiająca się skłonnością do uzależnień i wikłania się w toksyczne układy. Bycie artystą jest też wyrazem buntu przeciwko sztuczności i hipokryzji mieszczańskiego stylu życia. Główną bohaterkę poznajemy, gdy jest jeszcze małą dziewczynką, bojącą się zasnąć w ciemnym pokoju. Nocami nawołuje matkę, która w drugim pokoju oddaje się miłosnym uniesieniom i ani myśli utulić płaczące dziecko. Zbywa je wykrętem, że do późna sprawdza prace swoich uczniów, jest zajęta i nie można jej przeszkadzać. Nic więc dziwnego, że kilka lat później nastoletnia już córka na zawsze opuści rodzinny dom, w którym, zamiast czułością, karmiono ją kłamstwami. Rodzinę, w której wzajemna miłość rodziców, stanowiąca fundament poczucia bezpieczeństwa każdego dziecka, w imię mieszczańskiej poprawności zepchnięta została do roli tabu i  ukryta za zamkniętymi drzwiami małżeńskiej sypialni. Nastolatka, a później kobieta, zacznie szukać szczęścia na własną rękę. Pomimo że nikt nie nauczył jej, czym jest miłość i jak budować udane relacje, będzie chciała poznać smak czułości, partnerstwa, własnej rodziny i macierzyństwa. Życie to jednak najsurowszy z możliwych nauczycieli. Jego metody są skuteczne, choć kontrowersyjne, a lekcje słono kosztują. Egzamin dojrzałości zdadzą jedynie najsilniejsi, słabi odpadną w przedbiegach, nierzadko staczając się na dno w oparach taniego alkoholu. Tak też stanie się z główną bohaterką Statku dla lalek. Na nic nie zda się przepracowywanie traum w formie obrazów. Swoista terapia przez sztukę poniesie  w jej przypadku sromotną klęskę, choć zapewni na pewien czas status artystki podziwianej i chętnie naśladowanej.

Marković opowiada o świecie i życiu prostym, brutalnym językiem. Mówi bez eufemizmów, poetyzowania, upiększeń. Do swojego tekstu umiejętnie wprowadza sztandarowe postaci ze znanych bajek, dając im jednak nową tożsamość. Rodzina Niedźwiadków nadmiernie przywiązanych do materialnych dóbr doczesnych („Ktoś pił z mojego kubeczka!”) stanowi ucieleśnienie kołtuńskiej moralności i mieszczańskiego ładu, Jaś i Małgosia to nie osierocone rodzeństwo, a wyzwoleni kochankowie ze szczególnym upodobaniem do geometrii, zwłaszcza w sypialni. Krasnoludki czekają zaś na swoją Śnieżkę, lecz wcale nie po to, by gotowała im codziennie pyszną zupę i prała bieliznę. Potrzebują kobiety, by dać upust swoim niewyszukanym erotycznym pragnieniom. Skoro rzeczywistość jest niedoskonała i szara, to na scenie należy pokazywać ją wraz z całym tym brudem, który nas otacza – idea ta wydaje się przyświecać wielu  młodym twórcom z krajów byłej Jugosławii. Wydaje się to w pełni zrozumiałe i uprawnione, zważywszy, że doświadczenie niedawnej wojny musi tkwić w ich umysłach niczym okruch diabelskiego lustra w oku i sercu Kaja z Królowej Śniegu. Jak jednak przenosić te teksty na sceny europejskich teatrów, gdzie co wieczór na widowni zasiadają ludzie nie mający z młodymi Serbami zbyt wielu wspólnych przeżyć? Ana Nowicka wydaje się znać jedną z możliwych odpowiedzi na to pytanie.

Statek dla lalek wystawiony przez nią na scenie kameralnego krakowskiego teatru Barakah to spektakl barwny, pełen iście Brechtowskich efektów osobliwości. Groteskowe kostiumy, brutalne songi wyśpiewywane w takt atakującego wprost z głośników turbo folku i aktorzy zmieniający swoje wcielenia jak rękawiczki utwierdzają widza w przekonaniu, że oto znalazł się w epicentrum koszmaru sennego. Nieoczywista forma widowiska słowno-muzycznego stanowiąca kontrapunkt wobec ciężkiej, przytłaczającej treści jest konsekwentnie realizowana do samego końca. Można nawet odnieść wrażenie, że wraz z rozwojem akcji nabiera ogłady, dojrzewa. Podobnie, jak wcielająca się w główną bohaterkę Monika Kufel. W początkowych scenach nieudolnie walczy ze swoim naturalnym niskim rejestrem głosu, by uprawdopodobnić chwilową przemianę w małą dziewczynkę, później w nastolatkę. Do końca nie wiadomo jednak, czy zrzucić to na karb konwencji, czy może braków warsztatowych. Następnie, w miarę dojrzewania stworzonej przez Marković postaci, jej gra staje się mniej przerysowana, bardziej wyważona i przemyślana. Do tego stopnia, że pod koniec spektaklu, gdy Monika Kufel wciela się już w kobietę u kresu życia, brutalnie doświadczoną przez los, w oczach aktorki szklą się prawdziwe łzy. Kiedy kuli się w rogu opustoszałej sceny i niczym małe dziecko woła wprost w gęsty mrok: „Tato, zrób mi statek, żebym mogła odejść (…) i zaopiekuj się mną na tym statku…”, zaczynam wierzyć w cierpienie kobiety, na którą w krótki, ale intensywnym życiu spadło tak wiele nieszczęść, że jej jedynym marzeniem jest śmierć w samotności.

Tego samego powiedzieć nie można jednak o reszcie aktorów. Konwencje, w których jedna osoba odgrywać musi szereg postaci, ewidentnie różniących się pod względem fizjonomii i charakteru, często okazują się strzałem w stopę. Tak dzieje się, niestety, i w tym przypadku. Przyjmowanie na siebie wielu ról oznacza automatycznie nieprzyjmowanie żadnej z nich. Dobre słowo należy się tu jednak Lidii Bogaczównie. Aktorka w ciekawy i udany sposób różnicuje swoje kolejne wcielenia a w partiach śpiewanych zalicza stosunkowo najmniej wokalnych wpadek. Nie zachwyca natomiast żadna z ról męskich.

Na ile zaproponowana przez Anę Nowicką forma sprawdza się w przypadku inscenizacji tragicznego w swojej wymowie tekstu Mileny Marković? Zastosowanej konwencji z pewnością nie można przypisywać roli katalizatora. Swoiste pomieszanie porządków, groteskowość warstwy wizualnej i naiwność muzycznej uwypuklają tragizm opowiadanej historii i wzmacniają przekaz, zamiast łagodzić doznania widza. W rezultacie powstał spektakl, po zakończeniu którego nie sposób tak po prostu wstać z fotela i udać się do szatni. Kto wie, czy taki sam efekt udałoby się wzbudzić, umieszczając dramat Marković w fotograficznie odwzorowanej scenerii postsocjalistycznego miasta, z wszechobecną szarzyzną zamiast żywych barw i realistycznymi odgłosami dnia codziennego zamiast wyrazistego, dyskotekowego beatu

Katarzyna Misiuk, Teatralia Kraków
Internetowy Magazyn „Teatralia” numer 44/2013

Teatr Barakah  w Krakowie

Milena Marković
Statek dla lalek
tłumaczenie: Agnieszka Cielesta
reżyseria: Ana Nowicka
scenografia: Monika Kufel
muzyka: Piotr Lala Lewicki
choreografia: Iwona Olszowska
grafika: Sylwia Wierzbowska
występują: Lidia Bogaczówna, Monika Kufel, Michał Chołka, Jan Mancewicz, Sławomir Sośnierz
premiera: 29 października 2011

fot. Dorota Czarnecka

Katarzyna Misiuk (ur. 1989), studentka teatrologii, absolwentka filologii germańskiej. Z „Teatraliami” związana od 2012 roku. Interesuje ją teatr zabierający głos w sprawach ważnych i aktualnych. Miłośniczka tanga argentyńskiego.