W potrzasku (Idiota)

W potrzasku (Idiota)

Idiota, czyli istota ludzka nieprzystosowana do ogólnie pojętych standardów społecznych. Idiota, czyli człowiek idealny. Igor Gorzkowski w Teatrze Soho – Studio Koło na Mińskiej rozpisuje powieść Dostojewskiego na nowo – a w roli głównej Agata Buzek.

Na scenie – ułożonej jak w Małych zbrodniach małżeńskich Pasiecznego – pośród dwóch przeciwległych kilkurzędowych trybun widowni znajdują się słoje z neutralizującą trupi odór substancją. Scena według zamysłu Jana Polivki jest podłużna jak wybieg, a drzwi znajdują się u obu jego końców. Gdy postaci wybiegają przez jedne, po chwili znajdują się na progu drugich, przez co otoczenie wydaje się paradoksalne i klaustrofobiczne, budzi poczucie potrzasku. Przestrzeń ta dobrze odzwierciedla stan psychiczny bohaterów.

Postacie w rzeczy samej znajdują się w pułapce swoich myśli i pragnień. Ciążą nad nimi ich grzechy, niczym demony splatają im myśli i ręce. Jak miecz Demoklesa wisi nad nimi klątwa, która swoją mroczną siłą wypełnia każdy zakamarek ich dusz, a zwiastujące nadzieję światło w tunelu gasi jednym tchem.

Nastazja Filipowna (Magdalena Czerwińska) jest piękną, ale upartą i nieszczęśliwą osobą. Rogożyn (Eryk Lubos), znany z łajdactwa, prostactwa i pijaństwa, uzależniony od toksycznej do samego szpiku kości Nastazji, zjada swoją dumę, aby płomień nadziei na miłość tej kobiety nigdy nie zgasł. Żyje złudzeniami i pokłada nadzieje w fantazji, którą stworzył. Myszkin, kochający i naiwny w swojej miłości, bardziej skory do bezinteresowności niż którykolwiek inny bohater. Jego klątwa polega na bezwarunkowej wierze w dobro ludzi i możliwość odkupienia ich grzechów poprzez lepsze decyzje i nadzieję na zmianę, które zawsze napotykają na opór. Co istotne, te cechy same w sobie są dobre i stanowią piękny zasób, jednak w wykreowanej przez Dostojewskiego atmosferze brudu stają się zawadą i wyznacznikiem słabości. W porównaniu do dwójki powyższych bohaterów Myszkin jest nierzeczywisty. Jako jedyny jest wolny i dzięki tej wolności z jednej strony jest przeklęty, z drugiej – obiektywny.

Idiota Fiodora Dostojewskiego jest jednym z najlepszych materiałów tego pisarza. To powieść, która wyraża ogromny ładunek emocjonalny poprzez swoisty ekspresjonizm i napięcie pomiędzy bohaterami, a w reżyserii Igora Gorzkowskiego napięcie to zostało dodatkowo wydobyte. Reżyser dopuścił się ciekawego rozwiązania scenicznego, które podkreśliło wyjątkowość tytułowego idioty Postać Myszkina wyrażona została dwojako – poprzez grę sceniczną (Agata Buzek) oraz grę z przestrzenią i ciałem (Marek Kakareko jako wyraziciel jego myśli). Widzimy metafizyczną walkę głównego bohatera z sobą samym. Czasami jego tańcząca dusza uzyskuje immunitet na walkę i pomiatanie Myszkinem. W tańcu jest brukany, szarpany i tyranizowany. Być może siła ta, choć bolesna i nieprzyjacielska, daje mu poczucie dystansu, a przez to jest siłą napędzającą do wolności. Ponadto nie może ulec uwadze dość kontrowersyjny zabieg obsadzenia w roli głównego bohatera Agaty Buzek. To kolejny konkretny element budowania siły spektaklu – wątła i androgeniczna aktorka podkreśla niewinność, delikatność postaci, co tkwi w mocnej opozycji do jej silnego charakteru.

Uważam, że Gorzkowski przedstawiając Idiotę idzie w świat teatralny właśnie z tą nową mocą Dostojewski napisał w jednym ze swoich listów: „Chodzi mianowicie o przedstawienie absolutnie doskonałego człowieka”. Reżyser, poprzez metafizyczność rozszczepienia postaci, podkreślił tylko nierealność intencji autora i nieprzystawalność wizji, której to sam autor był w rzeczy samej świadomy. Idealny człowiek nie może istnieć.

Aleksandra Pyrkosz, Teatralia Warszawa
Internetowy Magazyn „Teatralia”, nr 118/2014

Teatr Soho w Warszawie

Idiota

Fiodor Dostojewski

scenariusz i reżyseria: Igor Gorzkowski

asystent reżysera Hanna Kłoszewska, Zofia Smolarska

scenografia: Jan Polivka

kostiumy: Magdalena Dąbrowska

muzyka: Piotr Tabakiernik

ruch sceniczny: Iwona Pasińska

produkcja: Damian Kalita, Monika Wojtasik

producent: Studio Teatralne Koło, Teatr Ochoty

obsada: Agata Buzek (Myszkin), Eryk Lubos (Rogożyn), Magdalena Czerwińska (Nastazja), Joanna Osyda (Agłaja), Marek Kakareko (alter ego Myszkina)

premiera: 5 października 2014

fot. Marta Ankiersztejn