Co można usłyszeć w przestrzeni transparentnej? (Dumanowski. Słuchowisko)

Co można usłyszeć w przestrzeni transparentnej? (Dumanowski. Słuchowisko)

Dumanowski  to słuchowisko powieści Wita Szostaka w adaptacji Sebastiana Majewskiego. Zrealizowane przez Jana Klatę, miało swoją premierę 11 listopada 2012 roku. Dumanowski. Dokumenty z odnalezionej biografii, bo taki tytuł nosi, jest drugim w kolejności i trzecim w ogóle tego typu projektem transmitowanym na antenie Radia Kraków. Pozostałe to Wesele Wyspiańskiego w reżyserii Andrzeja Seweryna (premiera: 13 lutego 2012) oraz Ich czworo Zapolskiej wyreżyserowane przez Jerzego Stuhra (premiera: 17 grudnia 2012). Wszystkie trzy powstały w zeszłym roku na 85. rocznicę działania Radia Kraków.

Wyemitowany w dziesięciu częściach Dumanowski to nie tylko próba opowiedzenia alternatywnej historii Polski, lecz także możliwość uczestniczenia w obchodach Święta Niepodległości w inny niż zwykle sposób. Podczas gdy w Warszawie przeszły patriotyczne marsze i podjęto inne tradycyjne działania (włączając zamieszki przy ul. Grzybowskiej), w Krakowie panował zgoła odmienny nastrój. Słuchacze Radia Kraków od dwunastej w południe co godzinę poznawali kolejne epizody z życia Józafata Dumanowskiego. Tak zorganizowane słuchowisko wpleciono w ramówkę Radia, dzięki czemu zatarła się granica między rzeczywistością a fikcją. Jan Klata nie tylko precyzyjnie wyreżyserował słuchowisko, czego najlepszym przykładem jest dbałość o oprawę muzyczną, lecz także zadbał o autentyczność przedstawionych w nim wydarzeń.

Słuchowisko wydano w wersji płytowej w trzech krążkach. Pierwszy album składa się z ośmiu fragmentów: Intro, Marszałek, Dumanowski, Biografowie, Fotografie, Chodnikiewicz, Il Piacera/audiobook, Love 1. Warto zatrzymać się na chwilę i zauważyć, że do każdego specjalnie dobrano muzykę. I tak po części wprowadzającej usłyszymy utwór When The Moon Was Blue (EL.P feat. Harry Keys, album High Water, 2004), po fragmencie zatytułowanym Marszałek!!!All My Heroes Are Weirdos (Chk Chk Chk, Myth Takes, 2006), a potem kolejno: Can’t Come In (The Congoes, Heart of the Congos, 2002), Sultana Oriental Tango (Toula Amyrazi, Echoes from Afar-Old World Tangos, 2001), Maasai (Damien Dempsey, To Hell Or Barbados, 2007), Half A Tiger (Matt Elliott, Little Lost Soul, 2000), Koroleva Ne Pomerła (The Ukrainians, Vorony, 1993) oraz Love Fugue: Robert Schumann Im wunderschonen Monat Mai (Uri Caine Ensemble, Winter&Winter, 2000) i Can’t Get You of My Head (Les Cris de Paris, Encores, 2009).

Drugi krążek zawiera siedem fragmentów, a ostatni – tylko trzy. Utwory muzyczne będące uzupełnieniem adaptacji można odnaleźć na stronie Radia Kraków.

Data pierwszej emisji zbiegła się ze Świętem Niepodległości nieprzypadkowo: Józafat Dumanowski, bohater powieści Szostaka, zmarł 12 listopada 1918 roku. Śmierć prezydenta Republiki Krakowskiej wywołała niemałe zaskoczenie, tym większe dlatego, że część obywateli uważała go za zmarłego (przynajmniej od czasu księciobójczego zamachu Gawriły Prinzipa, a może jeszcze dłużej).

Książka Szostaka opiewa losy Józafata Dumanowskiego: męża stanu, porucznika kampanii napoleońskiej, świadka klęski francuskiej na ziemi rosyjskiej, mnicha – bernardyńskiego kwestarza, ministra bez teki w czasie rządów księcia Czartoryskiego, wielokrotnego kochanka, męża, założyciela „Merkuriusza Krakowskiego”, wizjonera, mitomana, przyjaciela biskupa Adama Mickiewicza i bankiera Juliusza Słowackiego.

Dumanowski urodził się na Podolu, w powiecie lityńskim, we wsi Czerniatyn, w przededniu III rozbioru Polski – to jedna z kilku wersji, przez Ojca Republiki cytowana najchętniej. Jego biografię interpretowało wielu, m.in. Kajetan Kogucki, Jan Nepomucen Ćwikliński oraz Klemens Tumidajski (który ostatecznie nie zrealizował swojego dzieła, Ojca nas wszystkich). Skomplikowane życie Dumanowskiego, brak wystarczającej liczby dokumentów, które mogłyby potwierdzić domysły jednych biografów, a sfalsyfikować przypuszczenia innych – powodują, że ostatecznie nigdy nie poznamy pełnego życiorysu prezydenta Republiki Krakowskiej, nigdy się nie dowiemy, kim naprawdę był.

W tym kontekście wyjątkowo ciekawe wydają się opinie realizatorów słuchowiska:

Sebastian Majewski: Historia Dumanowskiego dotyczy czasu, czasu przed radiem. I teraz my tę historię staramy się opowiedzieć radiowo, tzn. zaproponować pewne rozwiązania radiowe do opowiedzenia historii, która pewnie była tylko historią zapisaną.

Wit Szostak: Dumanowski jest ojcem Republiki Krakowskiej, ojcem narodu, i mimo że nic w gruncie rzeczy nie zrobił – ani nie był wybitnym bohaterem, ani nie był wieszczem – to jednak w nim jakoś Polacy lokują swoje mitotwórcze potrzeby i to on staje się mitologicznym nośnikiem polskości.

Jan Klata: 123-letni żywot Józafata Dumanowskiego jest dla nas bardzo fortunną okazją do opowiedzenia o kolejach losu Krakowa i jego mieszkańców.

Jeśli ktoś spodziewał się sztampy, musiał się rozczarować. Szostak opowiada historię Krakowa z dużym dystansem i ironią. Dumanowski Szostaka to człowiek legenda, ale nie o samego bohatera narodowego tu idzie, stawka jest wyższa – chodzi o nasze polskie upodobanie do tworzenia mitów narodowych. Wielowątkowa, wielopłaszczyznowa powieść to forma analizy czy przepisania na nowo tego, co w Polsce i Polakach tkwi od dawna. Nie umiemy żyć tu i teraz, wyciągać wniosków z przeszłości, tworzyć historii na bieżąco – to wymaga od nas zaangażowania. Wolimy nasz narodowy kabotynizm, który z upodobaniem pielęgnujemy poprzez wspomnienia czasów minionych. Tak w wielkim skrócie można tę powieść podsumować.

Po pierwszym dniu nagrań Jan Klata powiedział: Po owocach będziemy oceniać, na razie jestem zadowolony z tego, że ruszyliśmy. Przed nami dużo pracy, za nami troszkę pracy, ale myślę, że warto się jej podejmować, bo cel jest szczytny (…). Uważam, że – jak to pięknie ktoś powiedział – »Naród, który traci pamięć, traci tożsamość«, więc o takich wspaniałych postaciach jak Józafat Dumanowski musimy pamiętać (…).

Opowieść o fikcyjnym bohaterze narodowym opiera się na fałszywym cytacie. Szostak manipuluje prawdą historyczną, biografiami polskich polityków i wieszczów (Józefa Piłsudskiego, Adama Mickiewicza, Juliusza Słowackiego), żeby fabuła wydawała się jak najrealniejsza. Nie mniej realna jest opowieść snuta przez aktorów Teatru Starego pod czujnym okiem duetu Klata – Majewski.

Po czterech miesiącach od premiery radiowej krakowska publiczność została zaproszona do Muzeum Teatru Starego, gdzie odbyła się kolejna premiera słuchowiska. Zbiorowe słuchanie trwało niespełna dwie godziny i dało jedyną w swoim rodzaju możliwość wspólnego wysłuchania fragmentów Dumanowskiego w przestrzeni teatralnej czy inaczej – transparentnej.

Przestrzeń transparentna, czyli jaka? Jan Klata powiedziałby, że podobna do tej, którą operuje księgowość Teatru Starego w Krakowie. Znajdujemy się w Muzeum Teatru Starego, okna wychodzą na plac Szczepański i fragment ulicy Jagiellońskiej. Jest wieczór, tu i tam krzątają się ludzie pochłonięci codziennością. Widzimy i jesteśmy widziani, siedzimy na materacach i fotelach. Zapada zmierzch. To, co za oknami, będzie naszym nowym obrazem Krakowa, obrazem, na który co niektórzy spojrzą po raz pierwszy. A stanie się tak za sprawą usłyszanej opowieści.

Premiera zbiorowego słuchania to element przejściowy czy pośredni między słuchowiskiem zrealizowanym przez zespół Teatru Starego w Radiu Kraków a planowanymi na 27 i 28 kwietnia dwiema kolejnymi produkcjami opartymi o Dumanowskiego Szostaka:  Dumanowskim Side A w reżyserii Konrada Dworakowskiego (tekst i dramaturgia: Martyna Lechman) i spektaklem Dumanowski Side B w reżyserii Sebastiana Krysiaka (tekst i dramaturgia: Tomasz Jękot).

Dumanowski robi oszałamiającą karierę teatralną, czemu sprzyjają podejmowane przez autora tematy. Powieść w bardzo interesujący sposób wykorzystuje cytaty z historii Polski, podejmuje problem falsyfikatu i repliki. Autor – dzięki temu, że w plastyczny sposób operuje narodowym mitem – odwołuje się do pamięci kulturowej Polaków, remiksuje ją i podaje czytelnikom. Klata z Majewskim chętnie i interesująco eksploatują powieść Szostaka, choć – jak mówi ten drugi – zaczęło się zupełnie niewinnie, od książki: Ta książka stała na półce i zachwyciła nas tytułem »Dumanowski« oraz imieniem i nazwiskiem autora. Obu panów nie znaliśmy, więc postanowiliśmy poznać – Dumanowskiego przez Szostaka i Szostaka przez Dumanowskiego.

Kamil Reichel
Internetowy Magazyn „Teatralia” numer 61/2013

Radio Kraków i Narodowy Stary Teatr im. Heleny Modrzejewskiej w Krakowie

Dumanowski (premiera zbiorowego słuchania)

Wit Szostak

adaptacja: Sebastian Majewski

opracowanie muzyczne i reżyseria: Jan Klata

współpraca: Ewa Ziembla

realizacja radiowa: Wojciech Gruszka

kierownik redakcji kultury Radia Kraków: Justyna Nowicka

redaktor naczelny Radia Kraków: Marcin Pluta

obsada: Anna Radwan-Gancarczyk (Karolina Anna Bronowicka), Ewa Kolasińska (Bogusława Irena Ogińska), Juliusz Chrząstowski (Jan Józef Klepacki), Wiktor Loga-Skarczewski (Sebastian Samuel Akademicki), Mieczysław Grąbka (Józef Piłsudzki), Adam Nawojczyk (Kajetan Kogucki), Zbigniew Ruciński (Jan Nepomucen Ćwikliński), Roman Gancarczyk (Adam Mickiewicz), Zbigniew W. Kaleta (Juliusz Słowacki), Zygmunt Józefczak (Kacper Chodnikiewicz), Wit Szostak (Wit Szostak), Krzysztof Globisz (Józafat Dumanowski)

premiera radiowa: 11 listopada 2012

premiera teatralna: 27 marca 2013