Mierzenie się z tematyką śląską

Długo czekaliśmy na kolejny, dobry spektakl o Śląsku. Piąta strona świata spełniła oczekiwania, jakie żywiliśmy, czekając na tak ważną premierę. Niewyrażone i wypowiedziane nadzieje stanowiły na pewno spory ciężar dla Kazimierza Kutza, autora adaptacji książki, i Roberta Talarczyka, którego Cholonek w katowickim Teatrze Korez przez długie lata był niedoścignionym wzorem wystawiania spektaklu o Śląsku. Ponownie wyreżyserować spektakl o tym regionie, ale nie wpaść w koleiny wyznaczone przez (współtworzone z Mirosławem Neinertem) przedstawienie i następców, to było wyzwanie.

Od Janoschowego Cholonka wystawionego w Korezie zaczęła kiełkować idea zmierzenia się ze tematyką śląską w teatrze dramatycznym. Polterabend, Ojcowizna, Miłobójcy, Miłość w Königshütte to tytuły poruszające problem śląskiej tożsamości i niesprawiedliwości Historii. Ich zasługa to wprowadzenie na scenę „gorszego języka”, czyli śląskiej gwary. Na tej fali do spektakli o sprawach lokalnych dołączył Teatr Zagłębie z Korzeńcem, gdzie w konwencji komedii kryminalnej powstał obraz Sosnowca w przededniu wybuchu I wojny światowej.

Piąta strona świata została dogłębnie przemyślana. Koncepcja ma przejrzysty charakter i jest konsekwentnie realizowana. Nie ma tu żadnych odstępstw, od razu rozpoznajemy koncepcję przyświecającą reżyserowi. To niemal spektakl instruktażowy: tak się realizuje światło czy ruch sceniczny i wprawia to wszystko w ruch. Nie może zostać pominięta praca Katarzyny Kostrzewy, która kilkadziesiąt osób w obsadzie poprowadziła jak w rosyjskim balecie. Ewa Satalecka zadbała o oprawę plastyczną, która wyczerpywała temat, a jednocześnie nie było w niej nic z przesady. Również dzięki pracy nad światłem Marii Machowskiej szereg scen zupełnie niewymuszenie urzeka swoim pięknem (scena z padającym śniegiem) lub komizmem (przemówienie „hitlerowca”).

O tym, że dla nazistów, „czerwonych” i Polaków Ślązacy to ludzie, którzy zawsze stali po złej stronie barykady, mówi się w spektaklu wprost. Jednak o wartości tej inscenizacji świadczy przede wszystkim sposób pokazania śląskiej problematyki. W kolejnych scenach widzimy, jak następowało mimowolne wkręcanie się mieszkańców regionu w machinę Historii (podobną metodę zastosował Ingmar Villqist w Miłości w Königshütte). Byliśmy świadkami jak zwykłe, czasem nieprzemyślane wybory na zawsze determinowały czyjeś życie. Kiedy matka ukochanej Bohatera kategorycznie zabroniła córce kontaktu z nim, „Niemcem”, widzieliśmy jak w jednej chwili może zawalić się świat mężczyzny. I te momenty, w których nie ma patetyzmu, a zwykłe życie, pokazują jak to, co powinno być proste, staje się skomplikowane.

Inga Niedzielska, Teatralia Śląsk

Internetowy Magazyn „Teatralia” numer 50/2013

Teatr Śląski im. Stanisława Wyspiańskiego w Katowicach
Kazimierz Kutz
Piąta strona świata
adaptacja i reżyseria: Robert Talarczyk
scenografia, kostiumy, rysunki: Ewa Satalecka
muzyka: Przemysław Sokół
ruch sceniczny: Katarzyna Kostrzewa
współpraca dramaturgiczna: Irena Świtalska
kompozycja i realizacja światła: Maria Machowska
animacje: Zuzanna Szyszak
obsada: Dariusz Chojnacki, Bohater; Artur Święs, Lucjan; Bartłomiej Błaszczyński, Alojz, Alter ego Dziadka Wawrzka; Andrzej Dopierała, Ojciec; Barbara Lubos, Matka; Ewa Leśniak, Marianna; Grażyna Bułka (gościnnnie), Chrobokowa; Bernard Krawczyk, Dziadek Wawrzek; Alina Chechelska, Babka Halźbieta; Marcin Szaforz, Heniek Basista, Karlik; Agnieszka Radzikowska, Adela; Katarzyna Kowalczuk, Izabela Czornynoga, Ema, Śpiewająca kobieta; Ewa Kutynia, Rebeka, Babka Jorga, Śpiewająca kobieta, Matka na dworcu, Alicja; Anna Kadulska, Matka Buli, Matka Jorga, Śpiewająca kobieta, Matka na dworcu, Matka Alicji, Truda – żona Karlika, Sąsiadka na Weselu; Andrzej Warcaba, Albin Lompa, Suchanek, Bauer Grundman, Żyd w pociągu, dr Hawranek; Adam Kopciuszewski (gościnnnie), Żyd na targu, Ksiądz Dziędziela, Ojciec Buli, Bauer, dyrygent Oficer, Chrobok; Wiesław Kupczak, Powstaniec, Wallotek, Frydek Orendorz, Bauer, Sąsiad na weselu, Pacjent; Zbigniew Wróbel, Powstaniec, Tildeman, Ojciec Jorga, Bauer, Majster, Ksiądz na ślubie Lucjana; Jerzy Kuczera, Żyd na targu, Lebel, Dziadek Jorga, Organista Koperniok; Michał Piotrowski (Studium Aktorskie), Niemiecki chłopiec, Alter-ego Tildemana, Jorg, Chłopak zesłany na roboty, Pacjent; Grzegorz Lamik (Studium Aktorskie), Rufus, Bula, Zawiadowca, Hubert, Chłopak zesłany na roboty, Pacjent; Marek Rachoń, Żyd z Sosnowca, Ksiądz przyjaciel Alojza; Marek Andrysek (gościnnnie), Zygmunt Pniok – Akordeonista oraz Sebastian Krysiak, Sylwester Pozłótko, Jerzy Śpiewakowski (statyści z zespołu technicznego).
prapremiera: 16 lutego 2013

fot. Krzysztof Lisiak