Między stołem a ścianą (Empire, Case Farmakonisi or the Right of Water, Europeana, Pornografia późnej polskości, Tu Wersalu nie będzie)

Tegoroczny Festiwal Prapremier koncentruje się wokół Europy w sytuacji „zarówno trawiących ją kryzysów, jak też alternatywnych dróg jej rozwoju”. Prezentowane spektakle proponują inne od aktualnych projekty polityczne, ekonomiczne, społeczne, ekologiczne, kulturowe czy egzystencjalne. Kilka ostatnich lat to okres niezwykłej ekspansji różnego rodzaju kryzysów, których symptomy obserwować mogliśmy wcześniej: kryzysu finansowego, kryzysu zadłużenia, kryzysu klimatycznego, kryzysu uchodźczego, a także – ostatecznie – kryzysu demokracji i kryzysu politycznego”[1]. Przedstawienia opisane poniżej łatwo podzielić na dwie grupy. Spektakle z pierwszej koncentrują się wokół stołu, elementu scenograficznego kluczowego dla kreowania przestrzeni scenicznej, który dodaje jej oficjalnego lub półoficjalnego charakteru, wyznaczającego jednocześnie miejsce dialogu lub debaty. Ich głównym tematem jest diagnoza współczesności. Twórcy skupiają się na ich prezentowaniu w szerokiej perspektywie zarówno pod względem historycznym, jak i geograficznym (Empire, Europeana), lub przeciwnie, poruszają się w bardzo wąskiej pojęciowo-ideologicznej przestrzeni (Pornografia późnej polskości). Druga grupa, którą można nazwać roboczo spektaklami śledczymi, posługuje się szeregiem metod badania rzeczywistości (kwerenda, wywiad itp. – Case Farmakonisi or the Right of Water, Tu Wersalu nie będzie). Działania sceniczne ogniskują się wokół ściany/podłogi, na których rozwieszone są materiały zebrane podczas przeprowadzonego dochodzenia. Między ścianą a stolikiem słychać ważkie głosy na temat sytuacji społeczno-politycznej współczesnej Europy.

Europeana na podstawie powieści Patrika Ouředníka to subiektywny, telegraficzny skrót wydarzeń XX wieku. Obok kluczowych historycznych momentów pojawiają się i te mniej ważne. Historia Europy w tym wydaniu wydaje się burzliwa i groteskowa jednocześnie, pełna ironicznych zwrotów akcji. Dobrym przykładem są dzieje biustonosza, który wynaleziony w pierwszej połowie stulecia uwolnił kobiety od gorsetów. Paradoksalnie, w drugiej połowie funkcjonuje jako znak kobiecego zniewolenia i zostaje symbolicznie spalony.

Akcja rozgrywa się w sali konferencyjnej (w jej głębi pozłacany napis: „EUROPEANA”, z tyłu znajduje się przeszkolona palarnia). Przy stole zasiadają kobiety i mężczyźni, których wygląd nawiązuje do mody z lat osiemdziesiątych – fryzury ułożone na brylantynie, u kobiet trwała, na nosach grube oprawki okularów. Spektakl zaczyna się zbiorową sceną przy stole, w której aktorzy przekładają dwudziesty wiek na onomatopeiczną metaforę – wydawane przez nich dźwięki naśladują stukot pociągu, przerywany odgłosami bomb i nalotów, murmurandem żołnierskich pieśni (Marsylianki) czy popularnej polki Škoda lásky Vejvody. W innej scenie Oda do radości zostaje „odśpiewana” za pomocą zawodzących szlochów i żałobnych skowytów.

Fascynuje drobiazgowa reżyseria – każdy z bohaterów odznacza się silnym indywidualizmem, przejawiającym się w najdrobniejszych gestach, razem tworząc dynamiczny obraz – metaforę zmieniającego się społeczeństwa. Dla przykładu, postać graną przez Honzę Hájka ekscytuje widok uniesionych palców (wskazującego i środkowego), co przejawia się w nerwowym przykładaniu własnych do górnej wargi (mimowolnie nawiązując do gestu ilustrującego rodzaj wąsika noszonego przez Hitlera). Komentarz o popularności esperanto rozpętuje erotyczną orgię ze specjalnym udziałem książek.

Europeana w reżyserii Jana Mikuláška to mieszanka czeskiego humoru i erotyzmu rodem ze Spiskowców rozkoszy Jan Švankmajera. Przezabawna historia XX wieku w pigułce.

Zupełnie w innej tonacji porusza się Milo Rau. Empire to trzecia cześć trylogii europejskiej obok The Civil Wars i Dark Ages. Reżyser dotyka w najnowszym spektaklu problemu uchodźców i (e)migracji ludności w Europie. Zgromadzeni w zrekonstruowanej kuchni Ramiego Khalafa aktorzy snują swoje historie. Ich twarze są rejestrowane z bliska kamerą i wyświetlane na górującym nad kuchennym wnętrzem ekranie, przez co całkowicie zawłaszczają uwagę widza. Nie ma tu tradycyjnie pojętej akcji scenicznej, dominuje przeplatana narracja w ojczystych językach aktorów: arabskim, kurdyjskim, greckim i rumuńskim.

Opowieści Ramo Alego, Akillas Karazissisa, Rami Khalafa i Mai Morgenstern są autobiograficzne i mają swój początek jeszcze przed ich narodzinami, przez co obejmują cały dwudziesty wiek. Połowę zespołu stanowią uchodźcy – Rami Khalaf i Ramo Ali. Ten ostatni reprezentuje mniejszość kurdyjską. Powstała ona w trzech państwach: Syrii, Turcji i Iraku w wyniku arbitralnego podziału strefy wpływów między Francją a Wielką Brytanią. Biografie aktorów i dzieje ich rodzin są silnie związane z historią i wydarzeniami takimi jak rewolucja październikowa, pierwsza i druga wojna światowa, rządy junty w Grecji, wojna domowa w Syrii. Wszystkich łączą doświadczenia przemocy, emigracji, wojny, śmierci najbliższych. Opowiedziane są z niemal ekshibicjonistyczną szczerością: Rami Khalaf zwierza się z poszukiwań twarzy swojego brata wśród opublikowanych w Internecie fotografii ofiar reżimu. Ramo Ali zdaje sprawozdanie ze swojej ostatniej wizyty w Syrii i prezentuje nagrany film. Widzimy na nim relację z odwiedzin na grobie ojca. Maia Morgenstern odnajduje swojego dziadka na liście ofiar w Auschwitz podczas zdjęć do filmu. Akillas Karazissis zdaje się skupiać na niejednorodnym poczuciu tożsamości – między rosyjskimi i greckimi przodkami straumatyzowanych historycznymi wydarzeniami, odnajduje swoją greckość na emigracji w Niemczech.

W spektaklu pojawia się również wątek antyczny w formie cytatu z Medei Eurypidesa, który wzmacnia i uniwersalizuje temat emigracji i obcości. Aktualizuje się on na nowo w biografiach bohaterów spektaklu Rau oraz mieszkańców Europy i Bliskiego Wschodu.

O ile Empire reprezentuje szeroką perspektywę, ogarniającą ogromną przestrzeń geograficzną i historyczną, o tyle bardziej kameralny spektakl Weroniki Szczawińskiej Pornografia późnej polskości, na podstawie książki Tomasza Kozaka, koncentruje się na wąskiej tematyce tożsamości narodowej, konkretnie polskiej. Tu również pojawia się stół, przy którym debatują bohaterowie (dwóch Tomaszów Kozaków i jedna Weronika Deruk). Przestrzeń zamknięta z tyłu ścianą z kartonów przypomina salę konferencyjną. Sytuacja wyjściowa to, jak się wydaje, próba zdobycia środków na projekt artystyczny o nazwie Akteon, dotyczący polskości. Aktorzy bawią się przeintelektualizowanym językiem i jego warstwą dźwiękową poprzez repetycje i zmianę rytmu. Tworzy to zabawną, a przy tym absurdalną, mocno zrytmizowaną fakturę dźwiękową. Wydarzenia sceniczne organizuje protokół wydarzeń odtwarzany z dyktafonu. Bohaterowie są podsłuchiwani i nagrywani – powtarzane przez nich kwestie całkowicie odklejają się od pierwotnego znaczenia, tworząc dźwiękową plamę. Ostatecznym rezultatem rozważań o polskości jest konstatacja o konieczności wyjścia z pętli (poprzez salto), błędnego koła napędzanego przez dychotomię konserwatyzmu i liberalizmu[i].

Wokół ściany

Tematem spektaklu Rabiha Mroué Tu Wersalu nie będzie jest dochodzenie w sprawie samobójstwa Andrzeja Leppera, oparte głównie na archeologicznych wykopkach wycinków prasowych. Natomiast Anestis Azas i Martha Bouziouri w swoim Case Farmakonisi or the Right of Water przeprowadzają na własną rękę śledztwo w sprawie utonięcia jedenastu uchodźców na Morzu Śródziemnym w pobliżu wyspy Farmakonisi. Syryjczyk, który prawdopodobnie kierował łodzią, został skazany na 145 lat więzienia i karę grzywny.

Case Farmakonisi or the Right of Water to relacja z dochodzenia . Członkowie ekipy dotarli m.in. do ocalałego z tragedii, straży przybrzeżnej, psychologa zajmującego się rozbitkami po zdarzeniu, obrońcy oraz do samego skazanego. Zebrane wywiady i świadectwa są cytowane lub odgrywane, podkreśla się obiektywność i zgodność lub niezgodność z literą prawa, od początku budując przestrzeń wiarygodności, jako tło dla prezentowanych materiałów i faktów, jak również spekulacji. Opinii i szczegółów dotyczących uchodźców udających się do Europy drogą morską udzielają zaangażowani w sprawę prawnicy (Joanna Kourtovnik, Maria Papaina) lub badający temat fotoreporter Giorgios Moutafis. Swoimi doświadczeniami i wiedzą dzieli się również prezes Greckiego Forum Uchodźców, Yonus Mohmmadi.

Szczególnie uderzająca jest scena, w której aktorzy zbierają dwadzieścia siedem osób z widowni (tylu „pasażerów” znajdowało się na pokładzie) i tłoczą ich w przestrzeni o dokładnych wymiarach łodzi, która zatonęła pod Farmakonisi. Przeraża materiał zarejestrowany podczas rutynowego patrolu straży przybrzeżnej przez Moutafisa, który jest ilustracją do jego opowieści o operacjach typu push-back, polegających na odholowywaniu łodzi uchodźców poza granice morskie Grecji. Zwykłą praktyką chroniącą przed ponownym wpłynięciem  na terytorium kraju było, przed interwencją władz w tej sprawie, przestrzelenie silnika.

Case Farmakonisi… to przykład spektaklu zaangażowanego, który z dokumentalną dokładnością zbiera, kataloguje i prezentuje zebrane informacje, poddając w wątpliwość całkowitą odpowiedzialność za śmierć jedenastu osób młodego uchodźcy i kwestionując wyrok greckiego wymiaru sprawiedliwości, które arbitralnie oczyszcza organy państwowe. Twórcy piętnują w ten sposób wszechobecny rasizm, ksenofobię oraz niesprawiedliwość.

Śledztwo prezentowane w związku ze sprawą Andrzeja Leppera ma lżejszy, niemal humorystyczny charakter, którego rezultat prowadzi do absurdalnej tezy, a właściwie jednej z wielu (obok mistyfikacji i faktycznego samobójstwa), że to prostytutki w przebraniu pielęgniarek przemknęły po rusztowaniu, wślizgnęły się przez otwarte okno gabinetu i dokonały mordu. Pytanie o pielęgniarki, które składają oficjalne kondolencje w jednym z periodyków, pojawia się jak leitmotiv w czasie trwania spektaklu i dzieli go na kolejne części.

Wraz z Janem Sobolewskim, śledzimy kolejne wycinki prasowe, podążamy za sprzecznymi i różnymi w wydźwięku opiniami dziennikarzy i polityków różnej proweniencji. Celem tego teatralnego dochodzenia nie jest odsłonienie prawdy na temat śmierci Andrzeja Leppera, a raczej przyjrzenie się przemianom politycznym ostatnich dwóch dekad. Kontrowersyjna postać lidera Samoobrony prowokuje do skrajnych ocen i takie też są przytaczane

W pierwszym omawianym przypadku celem jest ukazanie dysfunkcji organu sądowniczego i odsłonienie nielegalnych procedur na morzu w strefie terytorialnej Grecji, prowadzących do konstatacji, że Syryjczyk stał się kozłem ofiarnym. Śledztwo w przypadku Andrzeja Leppera nie ma dokumentalnego charakteru. Plasuje się raczej w sferze ideologii, rekonstruuje społeczne nastroje i dążenia grup interesów. Punkt wyjścia jest tożsamy z punktem dojścia – Lepper nie żyje, oficjalna przyczyna zgonu  to samobójstwo.

 

Cecylia Pierzchała, Teatralia Trójmiasto

Internetowy Magazyn „Teatralia”, numer 179/2016

 

  1. Festiwal Prapremier, Bydgoszcz, 24.09-1.10.2016

Milo Rau/IIPM (International Institute of Political Murder)

Empire

reżyseria: Milo Rau

autor, dramaturgia: Tomasz Śpiewak
tekst i wykonanie: Ramo Ali, Akillas Karazissis, Rami Khalaf, Maia Morgenstern
dramaturgia: Stefan Bläske, Mirjam Knapp
scenografia i kostiumy: Anton Lukas
wideo: Marc Stephan
muzyka: Eleni Karaindrou
dźwięk: Jens Baudisch
premiera: 1 września 2016


Spektakl sponsorowany przez burmistrza Berlina – Kancelarię Senatu – Niemieckie Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Hauptstadtkulturfonds w Berlinie, Pro Helvetia i Migros-Kulturprozent. Powstał przy wsparciu Kulturförderung kantonu St.Gallen i Schauspielhaus w Grazu.
Athens Festival 2015

Case Farmakonisi or the Right of Water

reżyseria: Anestis Azas

research i dramaturgia: Martha Bouziouri
scenografia i kostiumy: Eleni Strulia
wideo: Kostas Babis
dźwięk: Panayotis Manouilidis
światła: Cecilia Tselepidi
występują: Martha Bouziouri, Vasilis Kukhalani, Aris Laskos, Theano Metaxa, Giorgos Moutafis, Ynus Mohammadi
premiera: 14 listopada 2015

Divadlo Na zábradlí, Czechy

Europeana

reżyseria: Jan Mikulášek

tekst: Patrik Ouředník
adaptacja: Jan Mikulášek i Dora Viceníková
dramaturgia: Dora Viceníková
scenografia: Marek Cpin
wybór muzyki: Jan Mikulášek
występują: Jiří Vyorálek, Honza Hájek, Jiří Kniha, Petr Jeništa, Magdaléna Sidonová, Miloslav König, Agnieszki Kubátová, Dita Kaplanová
premiera: 28 września 2016

 

Galeria Labirynt (Lublin)

Pornografia późnej polskości

reżyseria: Weronika Szczawińska

autor tekstu: Tomasz Kozak
scenografia: Natalia Mleczak
muzyka: Krzysztof Kaliski
występują: Szymon Czacki, Krzysztof Kaliski i Weronika Szczawińska
premiera: 18 grudnia 2016

 

Teatr Polski im. Hieronima Konieczki w Bydgoszczy

Tu Wersalu nie będzie

koncepcja i reżyseria: Rabih Mroué
współpraca dramaturgiczna, kuratorka: Marta Keil
współpraca dramaturgiczna: Piotr Grzymisławski, Jan Sobolewski
tekst: Marta Keil, Piotr Grzymisławski, Rabih Mroué
współpraca scenograficzna: Marta Kuliga
muzyka: Łukasz Maciej Szymborski, Piotr Wawer Jr
występują: Jan Sobolewski, Małgorzata Trofimiuk, Piotr Wawer Jr, Łukasz Maciej Szymborski

premiera: 18 czerwca 2016

 

 

[1]
[1] Bartek Frąckowiak, Teatr spraw zagranicznych. Europa między kryzysem a potrzebą utopii [online], Protokół dostępu: https://issuu.com/teatrpolskibydgoszcz/docs/idea_bartek_frackowiak_pl, 15.10.2016.

 

[i]
[i]          Waldemar Sulisz, Pętla czy salto? Spektakl „Pornografia późnej polskości” w Galerii Labirynt, Protokół dostępu: http://www.dziennikwschodni.pl/co-gdzie-kiedy/teatr/petla-czy-salto-spektakl-pornografia-poznej-polskosci-w-galerii-labirynt,n,1000172300.html [30.09.2016].