Lalkowy świat dla małych i dużych (11. Międzynarodowy Festiwal Teatrów Lalek „Katowice-Dzieciom” w Katowicach)

Niezwykłe, magiczne święto teatru lalkowego – w taki sposób można określić kolejną edycję Festiwalu „Katowice – Dzieciom”, którego organizatorem jest Śląski Teatr Lalki i Aktora „Ateneum”. Tegoroczna, jedenasta już odsłona tej imprezy po raz pierwszy odbyła się w nowej formule – z corocznego wydarzenia zyskało ono formę biennale, a kolejne edycje Festiwalu zamiast w czerwcu odbywać się będą w październiku. W trakcie bieżącej odsłony zaprezentowały się zespoły z Białorusi, Hiszpanii, Kanady, Polski, Rosji oraz Włoch.

Tegoroczna edycja festiwalu zdecydowanie należała do najmłodszych dzieci, które do świata teatru zostały wprowadzone przez aktorów za pomocą piosenek, rymowanek, historii bez słów, animacji (zarówno lalką, jak i zwykłymi przedmiotami) oraz działań z pogranicza plastyki.

Przygotowany przez Iwanowski Teatr Lalek z Rosji „Album dziecięcy” Czajkowskiego to spektakl oparty na uniwersalnym języku muzyki, który poprzez zabawę z formą inscenizacji zapoznaje dzieci zarówno z twórczością rosyjskiego kompozytora, jak i różnorodnymi technikami animacji. Na wyróżnienie zasługuje zwłaszcza fragment przedstawienia oparty na teatrze cienia, który przypomina widzom tradycyjne spektakle lalkowe. Warto również wspomnieć, że aktorzy za pomocą zwykłych, codziennych przedmiotów, np. stolików, kreują przestrzeń, w której grane są poszczególne sceny. Tym samym w sposób jawny, na oczach widza, pokazują, jak teatr staje się zabawą, do której zachęcać może niemal wszystko. Natomiast inspiracje twórców spektaklu, które wywodzą się z muzyki Czajkowskiego w mniejszym lub większym stopniu stanowią ilustrację dla utworów pochodzących z Albumu dziecięcego. To właśnie charakter wybranych przez nich kompozycji decyduje o poetyckim, żywiołowym bądź żartobliwym obliczu kolejnych scen przedstawienia.

Jedną z polskich realizacji wpisujących się w nurt spektakli dla najmłodszych były Pokolorowanki Teatru Pinokio z Łodzi. Aktorzy, zapoznając dzieci z takimi kolorami, jak czerwony, niebieski, żółty i zielony, łączyli barwy m.in. z określonymi zjawiskami (deszcz), rzeczami (np. słońce, serce) lub uczuciami (miłość). Łącząc ze sobą poszczególne elementy związane z kolorami, aktorzy odgrywają krótkie scenki pantomimiczne, które w zabawny sposób zapoznają dzieci z tematem przedstawiania. Zadeklarowana przez bohaterów spektaklu chęć pokolorowania świata ma swoje odzwierciedlenie w warstwie wizualnej przedstawienia – ascetyczne, białe dekoracje zostają przez nich pomalowane, a właściwe przyozdobione kolorowymi rysunkami nawiązującymi do poszczególnych części spektaklu.

Z kolei Opowieść o drzewie, czyli spektakl teatru Des mots d’la dynamite z Montrealu w Kanadzie, za pomocą nawiązań do czterech pór roku wprowadza widzów w kwestie rytmu życia i mijającego czasu. Kanadyjskie aktorki, podobnie jak ich rosyjscy koledzy, wykorzystują codzienne przedmioty, które służą im do zilustrowania historii opowiadanej za pomocą piosenek, rymowanek i różnorodnych dźwięków. Dla polskich widzów krótkie przedstawienie miało dodatkowy walor edukacyjny – były nim piosenki wykonywane w języku angielskim, który małe dzieci przyswajają znacznie szybciej niż dorośli. Jednak spektakl budowany na skojarzeniach odwoływał się przede wszystkim do wyobraźni maluchów, dlatego język, w jakim został on zagrany, nie był znaczącą barierą. Natomiast dorośli z całą pewnością zapamiętają kostiumy aktorek, które poprzez kolor i  uzupełniające go elementy (nakrycia głowy z ozdobami nawiązującymi do runa leśnego) odwoływały się do przestrzeni drzewiastego ekosystemu. Warto wspomnieć, że na Festiwalu „Katowice – Dzieciom” członkinie kanadyjskiego teatru otrzymały „zespołową nagrodę aktorską za najlepszą rolę kobiecą”.

Innym nagrodzonym spektaklem jest zdecydowanie najbardziej poetyckie przedstawienie spośród inscenizacji dedykowanych młodszej grupie dzieci. Spektakl Na zewnątrz jest miejsce zespołu Arena en los bolsillos z La Zubii w Hiszpanii to niezwykle urokliwa, a zarazem liryczna i nostalgiczna opowieść o chłopcu, dla którego okno staje się pierwszym etapem w poznawaniu świata znajdującego się poza dobrze mu już znanym domem. To właśnie szklana płaszczyzna  jest metaforycznym progiem, za którym bohater przedstawienia odkrywa nieznane mu dotąd miejsca, rzeczy i dźwięki. Tuż za nim czekają na niego nowe doznania, do których można zaliczyć chodzenie boso po trawie czy w strugach deszczu. Wszystko co nowe wzmaga jego ciekawość, pobudzając zarazem jego potrzebę szukania nowych przeżyć, które wzbogacą jego wyobraźnię i w przyszłości ukształtują jego osobowość. Interesująca okazała się nie tylko opowiadana przez Hiszpanów historia, lecz także strona wizualna przedstawienia. Ze znajdujących się na scenie elementów, jakimi były formy imitujące kamienie, aktorzy budują skalną postać, która staje się nowym elementem na drodze poznawczej małego bohatera. Niezwykle pomysłowy spektakl, w którym aktorzy płynnie animują lalką i znajdującymi się w przestrzeni elementami oprawy plastycznej, otrzymał „zespołową nagrodę aktorską za najlepszą rolę męską” oraz Nagrodę Śląskiego Oddziału ZASP przyznaną im właśnie za animację.

Nieco starsi milusińscy mogli natomiast zobaczyć Czerwonego kapturka poznańskiego Teatru Animacji. I chociaż była to kolejna propozycja dla dzieci, to jednak z pewnością przedstawienie oparte na wierszowanej wersji baśni przypadło do gustu również dorosłym. Wesoły, rozśpiewany spektakl udowadnia bowiem, że nawet bardzo znane historie mogą przybrać niezwykle ciekawą formę, która na nowo zaintryguje widzów opowieścią nieraz słyszaną w dzieciństwie. W przedstawianiu wszyscy bohaterowie wywodzący się z Czerwonego kapturka są kreowani przez kobiety, a jedyną postacią męską pojawiającą się na scenie jest Narrator, który wprowadza widza w świat opowieści i komentuje zaistniałe zdarzenia. Warto zwrócić uwagę na scenografię Jacka Zagajewskiego, której zasadniczym elementem jest kolorowa, drewniana szafa. To właśnie ona staje się miejscem, wokół którego toczy się akcja przedstawienia, w razie potrzeby będąc swego rodzaju parawanem, za którym schowane aktorki animują kukłami. To właśnie one, obok Sycylijek, w spektaklu z Poznania w znaczniej mierze reprezentowały prosty, acz bardzo wdzięczny w swej formie świat lalek.

Odrobinę egzotyki wprowadziło natomiast przedstawienie Białoruskiego Teatru Lalka z Witebska. Magiczna broń Kendzo to pouczająca historia, w trakcie której bohaterowie odkrywają, że to nie bogactwo jest najważniejsze, lecz miłość będąca najsilniejszą i niezwyciężoną bronią. To właśnie ona daje siły do tego, aby walczyć z przeciwnościami losu, a także sprawia, że poświęcenie się dla drugiego człowieka nabiera wyższego znaczenia. Baśniowy spektakl ze smokami i magicznymi przedmiotami został zrealizowany w konwencji japońskiego teatru. Jest to przykład nieco obcego nam sposobu wygłaszania kwestii, w którym niemal niewyczuwalne jest zaangażowanie emocjonalne postaci. Polscy widzowie z pewnością docenili orientalizm oprawy plastycznej przedstawienia, aczkolwiek szkoda, że piękne marionetki najczęściej były przenoszone, przez co ich animatorzy nie mogli zaprezentować pełnego wachlarza ruchów tychże lalek.

Z kolei spektakl Olsztyńskiego Teatru Lalek nawiązywał do znacznie bliższych odbiorcom festiwalu historii z okolicy Warmii. Zrealizowane na podstawie baśni autorstwa Marii Zientary-Malewskiej przedstawianie przede wszystkim ma walor związany z edukacją regionalną, przybliżającą opowieści oparte na rodzimych legendach. Olsztyńska inscenizacja została opowiedziana w sposób narracyjny, a dialogi stanowiły jedynie uzupełnienie zaprezentowanych historii, przez co wątek dramaturgiczny nie został zbyt wyeksponowany. Mamy tu do czynienia z udramatyzowanym snuciem opowieści, których bohaterowie zostali wykonani z drewna lub materiału i włóczek. Całość sprawia zatem wrażenie historii, którą przy użyciu odrobiny wyobraźni można snuć w domowym zaciszu.

Również spektakl O smoku Grubeloku można uznać za realizację skierowaną do nieco starszych dzieci, przy czym zaznaczyć należy, że pozakonkursowe przedstawienie Śląskiego Teatru Lalki i Aktora „Ateneum” zostało wznowione specjalnie z okazji festiwalu. Gospodarze imprezy chcieli tym samym przypomnieć postaci dwóch zmarłych artystów: Edmunda Wojnarowskiego – autora sztuki i Petra Nosálka – reżysera przedstawienia. Spektakl, w którym główny bohater posługuje się śląską gwarą, udowadnia, że będąc zawistnym i chciwym jest się bardzo małym, acz siejącym strach potworem. Historia Torgolika i mieszkańców krainy, w której smok zabrał wszystkie uśmiechy, pokazuje zarazem, że „zwykły” śmiech wystarczy, aby przełamać strach i przezwyciężyć głupotę innych. Okazuje się, że aby zmienić rzeczywistość, wcale nie trzeba mieć czarnoksięskich mocy czy magicznych eliksirów, ani też być postawnym rycerzem, wystarczy optymistycznie patrzeć na świat i swoją życzliwością odmieniać los innych ludzi. Słowo bohater nie zawsze łączy się z wyrazem heros, co udowadnia ubrany w trampki, t-shirt i bluzę Torgolik. Rozegrany w nieco groteskowej, zwłaszcza w sferze kostiumów, formie spektakl „Ateneum” uczy, że najprostsze rzeczy, takie jak uśmiech, bywają najważniejsze.

Zdecydowanie najbardziej dojrzałej grupie wiekowej dedykowane było przedstawienie zdobywcy Grand Prix Festiwalu, czyli Teatru Lalek Banialuka im. J. Zitzmana z Bielska-Białej. Złoty klucz. Wyreżyserowany przez wyróżnionego Dyplomem Honorowym POLUNIMA Janusza Ryl-Krystianowskiego,  spektakl oparty został na tekście Jana Ośnicy, w którym podjęta tematyka ma charakter rozważań w zakresie etyki i moralności. Filozoficzne przedstawienie, w którym obdarzony wolną wolą człowiek musi zdecydować, jaką drogę życiową wybierze, zostaje rozegrane w trzech skrzyniach-mansjonach, symbolizujących Ziemię, Niebo oraz Piekło. Drewniane, rzeźbione lalki przywodzące na myśl świątki zostały przeniesione do inscenizacji z kultury ludowej. Tym samym podkreślony został charakter przedstawienia, w którym to, co trywialne, miesza się z tym, co wysokie, a sacrum łączy się z profanum. Zgodne z wyobrażeniami ludowymi są tu również przywary świętych, czego przykładem jest postać świątobliwego Piotra spożywającego wysokoprocentowe trunki. Nakreślone grubą kreską, momentami wręcz przerysowane postaci, to ważny element tej inscenizacji, nadający jej wyrazistego charakteru. Równie ważna, co historia, jest również warstwa wizualna przedstawienia, która odsyła widza do dawnych inscenizacji, przez co spektakl nabiera dodatkowych znaczeń i wartości.

Tegoroczna edycja Festiwalu zgromadziła teatry, które wraz z rozwijającym się kierunkiem „baby-sceny” i przedstawień dla najmłodszych dzieci przywiozły do Katowic spektakle skierowane właśnie dla tej grupy widzów. Zaprezentowane inscenizacje obejmowały różnorodne zagadnienia, dzięki czemu kolejne pozycje z programu różniły się tematami i formą spektakli. Odnosząc się do ostatniwgo elementu, należy zaznaczyć, że na jedenastej edycji katowickiej imprezy można było podziwiać cały wachlarz umiejętności aktorów związanych z animowaniem zarówno lalkami, jak i codziennym przedmiotami. Ponadto zebrana na przedstawieniach publiczność mogła podziwiać kilka rodzajów lalek, które zostały wykonane z różnorodnych materiałów, w tym z drewna, włóczki i tkanin. Należy podkreślić, że wyjątkowość festiwali lalkarskich polega właśnie na dużym spektrum prezentowanych inscenizacji, dzięki czemu w ciągu kilku dni można porównać działalność kilku scen świata. Nam, dorosłym, pozostaje żałować, że zaprezentowanych spektakli nie możemy oglądać z całym wachlarzem naszej wiedzy i doświadczeń, a zarazem z dziecięcą wrażliwością.

Magdalena Czerny, Teatralia Śląsk
Internetowy Magazyn „Teatralia” numer 74/2013

11. Międzynarodowy Festiwal Teatrów Lalek „Katowice-Dzieciom” w Katowicach, 15-19 października 2013


NAGRODY:

Jury 11. Międzynarodowego Festiwalu Teatrów Lalek „Katowice–Dzieciom” w składzie:

Ida Hledíková – przewodnicząca

Irena Józefiak

Bożena Sawicka

Karel Brožek

Marek Waszkiel

Bogdan Widera

na posiedzeniu 18 października 2013 r. postanowiło przyznać następujące Nagrody Prezydenta Miasta Katowice:

 

Grand Prix za najlepsze przedstawienie Festiwalu (w wysokości 8 tys. zł)

dla Teatru Lalek Banialuka z Bielska-Białej za Złoty klucz Jana Ośnicy w reżyserii Janusza Ryla-Krystianowskiego, scenografii Julii Skuratovej, z muzyką Roberta Łuczaka

zespołową nagrodę aktorską za najlepszą rolę kobiecą (w wysokości 4 tys. zł)

za role w przedstawieniu Opowieść o drzewie otrzymują: Nathalie Derome, Karine Sauvé i Anne Brulotte-Légaré z teatru Des mots d’la dynamite z Montrealu (Kanada)

zespołową nagrodę aktorską za najlepszą rolę męską (w wysokości 4 tys. zł) –

za role w przedstawieniu Na zewnątrz jest miejsce otrzymują: Iker Pérez i Javier Martín z teatru Arena en los bolsillos z La Zubii (Hiszpania)

 

POZOSTAŁE NAGRODY POZAREGULAMINOWE:

Nagroda Stowarzyszenia Przyjaciół Teatru Lalki i Aktora Ateneum dla teatru Compagnia Drammatico Vegetale z Rawenny (Włochy) za kreację przestrzeni plastycznej w spektaklu Che sì che no.

Dyplom Honorowy POLUNIMA (Polskiego Ośrodka Lalkarskiego) dla Janusza Ryla-Krystianowskiego za siłę i piękno przedstawienia Złoty klucz, zrealizowanego tradycyjnymi środkami teatru lalek, w Teatrze Lalek Banialuka

Nagroda Śląskiego Oddziału ZASP za animację dla teatru Arena en los bolsillos z La Zubii (Hiszpania)

 

Arena en los bolsillos z La Zubii (Hiszpania)   
Elisa Vargas

Na zewnątrz jest miejsce (tytuł oryginalny: Afuera es un lugar)

reżyseria: Rosa Díaz

scenografia: Iker Pérez

projekt maski: Ariel García

muzyka: Mariano Lozano-P

występują: Iker Pérez, Javier Martín

 

Olsztyński Teatr Lalek (Polska) 

Na Warmii… dawno, dawno temu

wg baśni spisanych przez Marię Zientarę-Malewską

adaptacja i reżyseria: Zbigniew Głowacki

scenografia: Ireneusz Salwa

muzyka: Bogdan Szczepański

występują: Hanna Banasiak, Jagna Polakowska, Roman Wołosik

 

Iwanowski Teatr Lalek z Iwanowa (Rosja)

„Album dziecięcy” Czajkowskiego

koncepcja: Elena Iwanowa i Lubow Bołdyriewa

reżyseria: Elena Iwanowa

scenografia: Lubow Bołdyriewa

muzyka: Piotr Czajkowski

opracowanie muzyczne: Wieczesław Jewdokimow

choreografia: Anastasija Kuzniecowa

występują: Natalia Gromowa, Elena Iwanowa, Władimir Kuzniecow, Boris Nowikow


Teatr Lalek Banialuka im. J. Zitznama w Bielsku-Białej (Polska)

Jan Ośnica

Złoty klucz

reżyseria: Janusz Ryl-Krystianowski

scenografia: Julia Skuratova

rzeźby lalek: Rafał Budnik

muzyka: Robert Łuczak

występują: Katarzyna Pohl, Lucyna Sypniewska, Ziemowit Ptaszkowski, Radosław Sadowski, Ryszard Sypniewski, Tomasz Sylwestrzak, Piotr Tomaszewski

 

Białoruski Teatr Lalka z Witebska (Białoruś)

Michaił Suponin

Magiczna broń Kendzo

reżyseria: Wiktor Klimczuk

scenografia: Aleksander Sidorow

muzyka: Oleg Zalotniew

choreografia: Diana Jurczenko

występują: Jurij Frankow, Oleg Richter, Aleksander Machańkow, Olga Machańskowa, Hanna Szczepaniec, Nina Szabanowa, Olga Łaziebnaja, Larysa Martynowa, Aleksiej Makarski, Michaił Klimczuk

 

Des mots d’la dynamite z Montrealu (Kanada)

Nathalie Derome, Amélie Dumoulin, Karine Sauvé

Opowieść o drzewie (tytuł oryginalny: Le spectacle de l’arbre)

reżyseria: Nathalie Derome

scenografia: Mélanie Charest

kostiumy: Geneviève  Dumontier

występują: Nathalie Derome, Karine Sauvé i Anne Brulotte-Légaré

 

Teatr Animacji z Poznania (Polska)

Jan Brzechwa

Czerwony kapturek

opracowanie tekstu, inscenizacja i reżyseria: Janusz Ryl-Krystianowski

scenografia: Jacek Zagajewski

muzyka: Robert Łuczak

choreografia: Władysław Janicki

występują: Marcel Górnicki, Marta Wesołowska, Elżbieta Węgrzyn, Aleksandra Leszczyńska, Katarzyna Romańska, Mariola Ryl-Krystianowska

 

Teatr Lalek Pinokio z Łodzi (Polska)

Pokolorwanki

reżyseria: Honorata Mierzejewska-Mikosza

scenografia: Marika Wojciechowska

muzyka: Pavel Helebrand

występują: Żaneta Małkowska, Łukasz Bzura, Włodzimierz Twardowski

 

Śląski Teatr Lalki i Aktora „Ateneum” z Katowic (Polska)

Edmund Wojnarowski

O smoku Grubeloku

reżyseria: Petr Nosálek

scenografia: Pavel Hubička

muzyka: Pavel Helebrand

występują: Jacek Popławski, Marek Dindorf, Piotr Gabriel, Piotr Janiszewski, Aleksandra Zawalska, Marta Popławska, Ewa Reymann

fot. Tomasz Zakrzewski

Magdalena Czerny – absolwentka kulturoznawstwa o specjalizacji teatrologicznej Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach. W ramach studiów podyplomowych na Uniwersytecie Ekonomicznym w Katowicach ukończyła kierunek Menedżer kultury. Debiutowała w Forum Młodych Krytyków. Z „Teatraliami” współpracuje od początku istnienia magazynu. Pracowała w Śląskim Teatrze Lalki i Aktora Ateneum.