Artysta w zaświatach (Boska komedia)

Artysta w zaświatach (Boska komedia)

Podczas III edycji festiwalu Nowa Klasyka Europy, która odbyła się w teatrze Jaracza w Łodzi zaprezentowano adaptację jednego z najważniejszych dzieł światowej kultury – Boską Komedię w reżyserii Eimuntasa Nekrošiusa. Wymagającego niewątpliwej odwagi przełożenia na język sceniczny dzieła Dantego podjęła się grupa związana z teatrem Meno Fortas z Litwy. Boska komedia, o czym widzowie przekonali się podczas spektaklu, stanowi niewyeksploatowane źródło pomysłów, choć jej przedstawienie na scenie może budzić kontrowersje. Spektakl Nekrošiusa jest zatem jednym z tych, które dzielą publiczność: można się nim albo zachwycić, albo rozczarować. Podobnie jak przestrzeń w eschatologicznym przeznaczeniu człowieka według Dantego, wrażenia odbiorców stają się spolaryzowane.

Główne postaci adaptacji to, zgodnie z oryginałem, sam Dante, który „zboczył z dobrej drogi” i Wergiliusz, pełniący funkcję psychopomposa w drodze po Zaświatach. Relacja obu autorów w reżyserskiej interpretacji w stosunku do dzieła Dantego zostaje zaskakująco zmodyfikowana. Wergiliusz bowiem wykreowany został na postać rodem z opowiadania Gogola – mizernej postury, w za dużym płaszczu, z nadmiarem ekspresji – bohater ten w niczym nie przypomina rzymskiego wieszcza, którym przez całe średniowiecze zachwycała się zachodnia Europa. Z kolei Dante o fizjonomii pospolitego prostaczka zdaje się intelektualnie górować nad Wergiliuszem. Reżyser podkreślił to odwrócenie ról w subtelny sposób -–Wergiliuszowi zdarza się zapominać partii tekstu, a z opresji ratuje go zawsze główna postać, który z Dantego-homo viatora staje się chwilami porte-parole Dantego-autora.

Dla widzów którzy nie znają zbyt dobrze średniowiecznej symboliki religijnej przygotowano wsparcie – między poszczególnymi częściami spektaklu pojawia się postać listonosza, objaśniającego chociażby występujące podczas podróży alegorie czy też przedstawiającego sylwetki postaci które ze względu na odmienne poglądy polityczne Dante umieścił w swoim literackim piekle. Postać owego „objaśniacza”, który ubrany jest w pocztowy uniform, stanowi jedną z największych zagadek sztuki. Poza oczywistą funkcją informacyjną towarzyszy on także podczas eschatologicznej podróży głównym bohaterom. Prawdopodobnie więc najbliższa intencji reżysera jest interpretacja, która łączy tę postać z antycznym Hermesem Trismegistosem, bogiem związanym ze znajomością wiedzy tajemnej, jednocześnie będącym przewodnikiem po świecie zmarłych. Nikt taki w literackiej, oryginalnej wersji Boskiej Komedii się jednak nie pojawia, dlatego też interpretacja pozostaje nadal otwarta.

Poza rzeczonym Wergiliuszem w pierwszym z kręgów piekła Dante-bohater spotyka starożytnych mistrzów, między innymi filozofów Sokratesa i Platona czy też pisarzy Horacego i Lukana. Wbrew średniowiecznej, zawartej również w Boskiej Komedii wykładni, postaci te nie dystansują się wobec bohatera. Widz jest świadkiem jak profetycznie, z punktu współczesnych depozytariuszy kultury, stawiają go we własnym szeregu, czyniąc z Dantego jednocześnie primum inter pares. Idąc dalej i uwspółcześniając historię sławy, reżyser stworzył wizję poety-celebryty, któremu minione pokolenia artystów składają autografy. Boska Komedia Nekrošiusa jest zatem w dużej mierze poświęcona relacji międzypokoleniowej najwybitniejszych założycieli kultury Zachodu.

Widz, który wybiera się na dwie części Boskiej Komedii (Piekło i Czyściec, ponieważ Raj stanowi odrębną sztukę), spodziewa się ujrzeć na scenie tanatyczne okropności, podkreślane przez sensualny turpizm potępionych dusz, albo też, przewrotnie − cały poemat traktując jako dzieło symboliczne − poświęcone egzystencjalnej wędrówce, spodziewa się filozoficznej przypowieści o uniwersalności życia. Nic z tego, reżyser nie wykorzystuje w swej wizji tropów dwóch najpopularniejszych interpretacji, tworząc dzieło niepowtarzalne, ukazujące (prawie 800 lat od jej powstania!) nową jakośś Boskiej Komedii. Choćby z tego powodu warto spektakl zobaczyć. Nieczęsto mamy bowiem do czynienia z oryginalną próbą dialogu z dziełem totalnym jakim jest Boska Komedia. Porzućcie jednak nadzieję na zrozumienie, wy, którzy wchodzicie w świat zagubionego Dantego.

Kamila Kulesza, Teatralia Łódź
Internetowy Magazyn „Teatralia”, nr 116/2014

Teatr Meno Fortas (Litwa)

Boska komedia

reżyseria: Eimuntas Nekrošius

scenografia: Marius Nekrošius

kostiumy: Nadežda Gultiajeva

muzyka: Andrius Mamontovas

oświetlenie: Džiugas Vakrinas

obsada: Rolandas Kazlas, Ieva Triškauskaitė,Vaidas Vilius, Remigijus Vilkaitis,Paulius Markevičius,Audronis Rūkas,Marija Petravičiūtė, Julija Šatkauskaitė,Adelė Teresiūtė – Aukštikalnė,Milda Noreikaitė, Šarūnas Zenkevičius, Simonas Dovidauskas, Vygandas Vadeiša, Pijus Ganusauskas,Justas Valinskas

asystent Reżysera: Tauras Čižas

dźwięk: Arvydas Dūkšta

rekwizytor: Genadij Virkovskij

fot. Dmitri Matveev